قطع عضو به دلیل جنگ؛ علل، درمان، عوارض و توانبخشی

قطع عضو به دلیل جنگ یکی از پیامدهای جدی آسیب های ناشی از درگیری های مسلحانه است. انفجار، ترکش، اصابت گلوله، مین های زمینی و سایر مهمات باقی مانده از جنگ می توانند آسیب های شدیدی به اندام تحتانی وارد کنند. در برخی موارد شدت آسیب به حدی است که حفظ اندام امکان پذیر نیست و آمپوتاسیون برای کنترل آسیب و حفظ سلامت فرد انجام می شود. البته هر آسیب جنگی به معنی قطع عضو نیست. پزشکان در صورت امکان، تلاش می کنند با جراحی، ترمیم عروق، بازسازی استخوان و بافت نرم و سایر روش های درمانی، اندام را حفظ کنند. اگر قطع عضو ضرورت پیدا کند، انتخاب سطح مناسب آمپوتاسیون و شروع زودهنگام توانبخشی اهمیت زیادی دارد.

امروزه درمان فردی که در اثر جنگ دچار قطع عضو شده، فقط به جراحی ختم نمی شود. کنترل درد، مراقبت از اندام باقی مانده، توانبخشی، حمایت روانی و در صورت امکان استفاده از پروتز پا، بخش های مهم مسیر بازگشت به زندگی روزمره هستند. سازمان جهانی بهداشت نیز توانبخشی را یکی از خدمات ضروری در شرایط درگیری و جنگ می داند.

جنگ چگونه می تواند باعث قطع عضو شود؟

آسیب های ناشی از جنگ معمولاً با مکانیسم های مختلفی ایجاد می شوند و شدت آنها به نوع سلاح، فاصله فرد از محل انفجار، محل برخورد و وضعیت بافت های آسیب دیده بستگی دارد. مهم ترین عواملی که می توانند در نهایت به قطع عضو منجر شوند عبارت اند از:

• انفجار و موج انفجار
• اصابت ترکش
• مین های زمینی و مهمات منفجرنشده
• اصابت گلوله
• له شدگی اندام در اثر ریزش ساختمان
• آسیب شدید عروق خونی
• شکستگی های پیچیده و گسترده
• تخریب شدید پوست، عضلات و سایر بافت های نرم
• عفونت شدید در زخم های جنگی
• نکروز یا از بین رفتن بافت های آسیب دیده

در بسیاری از موارد، آسیب تنها به یک بافت محدود نمی شود و ممکن است استخوان، عروق، اعصاب و بافت نرم هم زمان آسیب ببینند. در چنین شرایطی، پزشکان باید بررسی کنند که آیا امکان بازسازی اندام و حفظ عملکرد آن وجود دارد یا خیر.

انفجار و ترکش چگونه باعث قطع پا می شوند؟

انفجار می تواند آسیب های متفاوتی در اندام تحتانی ایجاد کند. در برخی افراد، شدت آسیب مستقیماً باعث از بین رفتن بخشی از اندام می شود؛ در برخی دیگر، آسیب عروق، شکستگی شدید یا تخریب بافت نرم ممکن است در ساعات یا روزهای بعد، روند درمان را پیچیده تر کند. ترکش نیز می تواند به عروق بزرگ، استخوان و بافت نرم آسیب وارد کند. اگر خون رسانی اندام به شدت مختل شود و امکان بازسازی آن وجود نداشته باشد، حفظ بافت ممکن است دشوار شود. بنابراین، قطع عضو همیشه نتیجه مستقیم انفجار نیست؛ گاهی مجموعه ای از آسیب های اولیه و عوارض بعدی باعث می شوند که حفظ اندام امکان پذیر نباشد.

نقش مین های زمینی در قطع عضو

مین های زمینی و مهمات منفجرنشده یکی از علل مهم آسیب های طولانی مدت مرتبط با جنگ هستند. نکته مهم این است که خطر آنها حتی پس از پایان درگیری نیز ممکن است ادامه داشته باشد. فرد ممکن است سال ها پس از پایان جنگ، هنگام کشاورزی، عبور از یک منطقه آلوده یا جابه جایی اشیای ناشناخته با مهمات باقی مانده برخورد کند. در موارد شدید، انفجار مین می تواند باعث آسیب گسترده یا قطع اندام شود. گزارش های کمیته بین المللی صلیب سرخ نیز نمونه های متعددی از افرادی را مستند کرده اند که در اثر مین یا مهمات باقی مانده از جنگ، پای خود را از دست داده اند و پس از آن وارد فرآیند توانبخشی و دریافت پروتز شده اند.

آیا هر آسیب جنگی به قطع عضو منجر می شود؟

خیر. حتی در آسیب های شدید نیز پزشکان تا حد امکان تلاش می کنند اندام را حفظ کنند. تصمیم بین حفظ اندام و آمپوتاسیون به عواملی مانند میزان تخریب بافت، وضعیت عروق، آسیب عصبی، شدت شکستگی، وجود عفونت و امکان بازسازی مؤثر بستگی دارد. در پزشکی امروز، هدف فقط حفظ ظاهری اندام نیست؛ بلکه باید دید آیا اندام باقی مانده می تواند عملکرد قابل قبولی داشته باشد یا خیر. برخی آسیب های بسیار شدید ممکن است از نظر ظاهری قابل حفظ باشند، اما عملکرد اندام به شدت مختل شود.

در مقابل، در برخی موارد بازسازی عروق، استخوان و بافت نرم می تواند امکان حفظ اندام را فراهم کند. مطالعات جدید در زمینه آسیب های جنگی نیز بر همین رویکرد تأکید دارند و تصمیم گیری درباره حفظ اندام یا قطع عضو را بخشی از یک فرآیند چندتخصصی و فردمحور می دانند.

چه زمانی ممکن است قطع عضو به دلیل جنگ ضروری شود؟

قطع عضو معمولاً زمانی مطرح می شود که ادامه حفظ اندام امکان پذیر نباشد یا اندام آسیب دیده تهدیدی جدی برای سلامت فرد ایجاد کند. از جمله شرایطی که ممکن است آمپوتاسیون را ضروری کند:

تخریب گسترده بافت ها

اگر عضلات، پوست و سایر بافت های اندام به شدت تخریب شده باشند و امکان بازسازی مناسب وجود نداشته باشد، حفظ اندام ممکن است نتیجه عملکردی مطلوبی نداشته باشد.

آسیب شدید عروق

خون رسانی مناسب برای زنده ماندن بافت ضروری است. در صورت آسیب شدید عروق، پزشکان ممکن است برای بازگرداندن جریان خون اقدام کنند؛ اما اگر امکان بازسازی عروق وجود نداشته باشد یا بافت برای مدت طولانی بدون خون رسانی مانده باشد، حفظ اندام دشوار می شود.

عفونت شدید

زخم های ناشی از جنگ ممکن است به دلیل آلودگی، تخریب بافت و تأخیر در دریافت مراقبت پزشکی، مستعد عفونت باشند. اگر عفونت گسترده و غیرقابل کنترل شود، ممکن است جراحی های وسیع تر و در موارد خاص قطع عضو مورد نیاز باشد. برای آشنایی بیشتر به صفحه قطع عضو به دلیل عفونت مراجعه نمایید.

نکروز بافت

قطع شدن خون رسانی یا تخریب شدید بافت می تواند باعث مرگ بافت شود. در صورتی که بافت غیرقابل حیات گسترده باشد، برداشتن آن برای کنترل آسیب ضروری است.

سطح قطع عضو چگونه تعیین می شود؟

یکی از مهم ترین تصمیم ها در جراحی آمپوتاسیون، تعیین محل قطع عضو است. هدف فقط برداشتن بافت آسیب دیده نیست؛ بلکه پزشک باید تا حد امکان بخش سالم و قابل استفاده اندام را حفظ کند. در تعیین سطح قطع عضو عواملی مانند موارد زیر بررسی می شوند:

• میزان آسیب پوست و بافت نرم
• وضعیت استخوان
• خون رسانی اندام
• سلامت عضلات
• وضعیت اعصاب
• وجود عفونت
• شرایط عمومی بیمار
• امکان ترمیم و بسته شدن مناسب زخم
• شرایط آینده برای توانبخشی و استفاده از پروتز

در مراقبت از افراد دچار قطع عضو در شرایط جنگی و بحران های انسانی، انتخاب تکنیک جراحی با هدف حفظ طول مناسب اندام و فراهم کردن شرایط بهتر برای استفاده از پروتز نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

بعد از قطع پا چه اتفاقی برای اندام باقی مانده می افتد؟

پس از جراحی، بخشی از اندام که باقی مانده است استامپ یا اندام باقیمانده نامیده می شود. در روزها و هفته های نخست، مراقبت از این ناحیه اهمیت زیادی دارد. پزشک و تیم توانبخشی وضعیت زخم، تورم، پوست، درد و حرکت مفاصل را بررسی می کنند. با بهبود زخم، برنامه توانبخشی می تواند شامل موارد زیر باشد:

• کنترل تورم
• مراقبت از پوست و زخم
• پیشگیری از کوتاهی عضلات و محدودیت حرکتی
• تقویت عضلات
• آموزش جابه جایی و تعادل
• کنترل درد
• آماده سازی برای استفاده از پروتز در صورت مناسب بودن شرایط

زمان شروع هر مرحله برای همه افراد یکسان نیست و به نوع آسیب، سطح قطع عضو، وضعیت زخم و شرایط عمومی فرد بستگی دارد.

درد بعد از قطع عضو به دلیل جنگ

درد پس از قطع عضو می تواند شکل های مختلفی داشته باشد. فرد ممکن است در محل باقی مانده اندام احساس درد داشته باشد یا احساس کند بخشی از پای قطع شده هنوز وجود دارد. یکی از شناخته شده ترین انواع درد، درد فانتوم یا Phantom Limb Pain است؛ یعنی احساس درد در بخشی از اندام که دیگر وجود ندارد. این درد واقعی است و نباید آن را صرفاً یک مشکل ذهنی تلقی کرد. درمان آن ممکن است به ترکیبی از روش های دارویی، توانبخشی و سایر مداخلات تخصصی نیاز داشته باشد.

عوارض احتمالی قطع عضو ناشی از جنگ

برخی عوارض ممکن است در دوره کوتاه مدت یا بلندمدت ایجاد شوند، از جمله:

• درد و تورم اندام باقی مانده
• مشکلات پوستی
• عفونت زخم
• محدودیت حرکتی مفاصل
• ضعف عضلانی
• درد فانتوم
• نوروم
• مشکلات مربوط به استفاده از پروتز
• درد کمر یا سایر مفاصل به دلیل تغییر الگوی حرکت
• مشکلات روانی و اجتماعی

البته احتمال و شدت این عوارض به شرایط فرد، سطح قطع عضو، کیفیت جراحی و روند توانبخشی بستگی دارد. مطالعات مربوط به قطع عضوهای ناشی از تروما نیز بر اهمیت وضعیت اندام باقی مانده و تناسب صحیح پروتز در نتیجه توانبخشی تأکید دارند.

توانبخشی بعد از قطع عضو ناشی از جنگ

توانبخشی یکی از مهم ترین مراحل پس از قطع عضو است و بهتر است برنامه آن از مراحل اولیه درمان مورد توجه قرار گیرد. توانبخشی می تواند شامل همکاری چند گروه تخصصی باشد:

• جراح و پزشک متخصص
• متخصص طب فیزیکی و توانبخشی
• فیزیوتراپیست
• متخصص پروتز و ارتز
• روان شناس یا متخصص سلامت روان
• سایر اعضای تیم درمان بر اساس نیاز بیمار

هدف توانبخشی فقط راه رفتن با پروتز نیست. فرد باید بتواند دوباره فعالیت های روزمره خود را انجام دهد، تعادل و قدرت بدنی خود را به دست آورد و تا حد امکان استقلال بیشتری پیدا کند.

آیا بعد از قطع پا به دلیل جنگ می توان از پروتز استفاده کرد؟

در بسیاری از افراد، پس از بهبود زخم و آماده شدن اندام باقی مانده، امکان استفاده از پروتز وجود دارد. نوع پروتز به عواملی مانند:

• سطح قطع عضو
• طول و وضعیت استامپ
• قدرت عضلات
• دامنه حرکتی مفاصل
• وزن و شرایط بدنی
• میزان فعالیت مورد انتظار
• نیازهای شغلی و روزمره
• شرایط پوست و بافت نرم

بستگی دارد. در شرایط جنگی و مناطق بحران زده، دسترسی به خدمات پروتز و توانبخشی ممکن است دشوار باشد. با اینحال گزارش های ICRC از کشورهای مختلف نشان می دهد که ارائه پروتز، فیزیوتراپی و وسایل کمک حرکتی می تواند نقش مهمی در بازگشت افراد دارای قطع عضو به زندگی مستقل داشته باشد.

پروتز اندو-اکسو پس از قطع عضو ناشی از جنگ

در برخی افراد دارای قطع عضو اندام تحتانی، علاوه بر پروتزهای سوکتی، روش کاشت پای مصنوعی یا پروتز Endo-Exo نیز می تواند مورد بررسی قرار گیرد. در این روش، یک ایمپلنت در استخوان قرار می گیرد و اتصال پروتز به اندام از طریق این سیستم انجام می شود. قابل ذکر است که انتخاب بین پروتز سوکتی و روش اندو-اکسو باید بر اساس شرایط فرد و ارزیابی تخصصی انجام شود، نه صرفاً علت قطع عضو.

زندگی پس از قطع عضو به دلیل جنگ

قطع عضو فقط یک تغییر جسمی نیست. فرد ممکن است هم زمان با تغییر در توانایی حرکتی، با تغییرات عاطفی، خانوادگی، اجتماعی و شغلی نیز مواجه شود. به همین دلیل، حمایت از فرد نباید به دریافت پروتز محدود شود. توانبخشی موفق می تواند شامل بازگشت تدریجی به فعالیت های روزمره، آموزش استفاده از وسایل کمکی، اصلاح محیط زندگی، حمایت خانوادگی و در صورت نیاز دریافت خدمات سلامت روان باشد.

آیا افراد دارای قطع عضو می توانند دوباره راه بروند؟

بسیاری از افراد پس از قطع عضو می توانند با کمک پروتز و برنامه توانبخشی مناسب دوباره راه رفتن را یاد بگیرند؛ اما میزان توانایی حرکتی در همه افراد یکسان نیست. سطح قطع عضو، وضعیت اندام باقی مانده، قدرت عضلات، تعادل، سایر آسیب های ناشی از جنگ و کیفیت توانبخشی از عوامل مؤثر هستند.

بنابراین نمی توان برای همه افراد یک زمان مشخص یا یک نتیجه یکسان تعیین کرد. هدف توانبخشی، رسیدن به بیشترین میزان استقلال و عملکرد متناسب با شرایط هر فرد است.

آمار قطع عضو به دلیل جنگ

ارائه یک عدد واحد برای تعداد افرادی که در سراسر جهان در اثر جنگ دچار قطع عضو شده اند، آسان نیست؛ زیرا اطلاعات مربوط به آمپوتاسیون در همه درگیری ها به شکل یکسان ثبت نمی شود. بسیاری از منابع، آمار کشته ها و مجروحان ناشی از مین و مهمات منفجرنشده را گزارش می کنند، اما مشخص نمی کنند چه تعداد از مجروحان در نهایت به قطع عضو منجر شده اند. بنابراین، آمار قطع عضو باید همیشه همراه با کشور، بازه زمانی و روش جمع آوری داده ها تفسیر شود. با این حال، داده های موجود ابعاد این مسئله را به خوبی نشان می دهند:

• نوار غزه: بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت، از اکتبر ۲۰۲۳ تا آوریل ۲۰۲۶، بیش از ۵۰۰۰ قطع عضو در غزه رخ داده است و حدود یک پنجم افراد دچار قطع عضو کودک بوده اند.
• مین و مهمات منفجرنشده در جهان: طبق Landmine Monitor 2025، در سال ۲۰۲۴ دست کم ۶۲۸۰ مورد تلفات انسانی ناشی از مین و مهمات منفجرنشده در ۵۱ کشور و یک منطقه ثبت شد؛ ۴۵۳۵ مورد، یعنی حدود ۷۲٪، ناشی از انواع مین ها بود. این آمار شامل کشته شدگان و مجروحان است و نباید آن را معادل تعداد قطع عضو دانست.
• در افغانستان، گزارش ICRC برای سال ۲۰۲۴ نشان می دهد که در مراکز توانبخشی مورد حمایت این سازمان، ۱۲۸۷ بیمار جدید تحت آمپوتاسیون قرار گرفته بودند و در مجموع ۳۴٬۰۳۶ پروتز و ارتز ساخته شد. این رقم مربوط به بیماران مراکز مورد حمایت ICRC است و به معنای کل قطع عضوهای ناشی از جنگ در افغانستان نیست. ICRC

بنابراین، اگرچه نمی توان یک رقم جهانی دقیق برای قطع عضو به دلیل جنگ ارائه کرد، داده های موجود نشان می دهند که جنگ و آثار باقی مانده از آن همچنان یکی از عوامل مهم ایجاد آسیب های شدید و قطع عضو هستند. برای نمونه، WHO در غزه از بیش از ۵۰۰۰ قطع عضو از اکتبر ۲۰۲۳ تا آوریل ۲۰۲۶ گزارش کرده است.

جمع بندی؛ قطع عضو پایان مسیر نیست

قطع عضو به دلیل جنگ می تواند نتیجه آسیب های بسیار شدید ناشی از انفجار، مین، گلوله، ترکش، له شدگی یا عوارض بعدی مانند عفونت و نکروز باشد. با این حال، هر آسیب جنگی به قطع عضو منجر نمی شود و پزشکان در صورت امکان برای حفظ اندام تلاش می کنند. در صورت ضرورت آمپوتاسیون، انتخاب صحیح سطح قطع، مراقبت از اندام باقی مانده، کنترل درد، توانبخشی و انتخاب مناسب پروتز اهمیت زیادی دارد. برای برخی افراد واجد شرایط، روش هایی مانند پروتز پا نیز می توانند در فرآیند بازسازی عملکرد مورد بررسی قرار گیرند. مهم ترین نکته این است که مسیر درمان هر فرد با توجه به نوع آسیب، سطح قطع عضو، وضعیت جسمی و اهداف زندگی او تعیین می شود.

سوالات متداول درباره درمان قطع عضو ناشی از جنگ

آیا جنگ همیشه باعث قطع عضو می شود؟

خیر. بسیاری از آسیب های جنگی با جراحی و درمان های بازسازی کننده قابل مدیریت هستند و قطع عضو تنها در شرایط خاص و بر اساس شدت آسیب مطرح می شود.

مهم ترین علت قطع پا در جنگ چیست؟

انفجار، مین، ترکش، گلوله و له شدگی از عوامل مهم هستند. شدت آسیب و میزان تخریب عروق و بافت ها تعیین می کند که آیا حفظ اندام امکان پذیر است یا خیر.

آیا بعد از قطع پا به دلیل جنگ امکان راه رفتن وجود دارد؟

در بسیاری از افراد، با توانبخشی مناسب و در صورت امکان استفاده از پروتز، می توان توانایی راه رفتن و انجام فعالیت های روزمره را دوباره به دست آورد.

بعد از قطع عضو چه مدت باید برای پروتز صبر کرد؟

زمان استفاده از پروتز برای همه افراد یکسان نیست و به بهبود زخم، وضعیت اندام باقی مانده، شرایط عمومی فرد و آمادگی برای توانبخشی بستگی دارد.

آیا پروتز اندو-اکسو برای افراد دارای قطع عضو ناشی از جنگ مناسب است؟

در برخی افراد واجد شرایط می تواند گزینه ای قابل بررسی باشد، اما وجود یا سابقه عفونت، وضعیت استخوان و بافت نرم و شرایط عمومی فرد باید پیش از تصمیم گیری ارزیابی شود.

آیا درد فانتوم بعد از قطع پا طبیعی است؟

درد فانتوم یکی از عوارض شناخته شده پس از قطع عضو است و می تواند به صورت احساس درد، سوزش، تیرکشیدن یا سایر احساسات در اندام از دست رفته ظاهر شود. برای کنترل آن ممکن است به ارزیابی و درمان تخصصی نیاز باشد.