قطع پا به دلیل سوانح طبیعی؛ علل، جراحی، عوارض و توانبخشی

سوانح طبیعی مانند زلزله، رانش زمین، سیل و برخی حوادث گسترده می توانند در مدت کوتاهی آسیب های جدی به تعداد زیادی از افراد وارد کنند. در میان این حوادث، زلزله به دلیل ریزش ساختمان ها و گرفتار شدن افراد زیر آوار، می تواند با آسیب های شدید اندام تحتانی، شکستگی، له شدگی بافت ها و در برخی موارد قطع عضو همراه باشد. با این حال، هر آسیب شدید پا به معنی قطع عضو نیست. پزشکان در شرایط اورژانسی تلاش می کنند تا در صورت امکان، اندام را حفظ کنند و عملکرد آن را برگردانند. قطع پا معمولاً زمانی مطرح می شود که آسیب بافتی بسیار گسترده باشد، خون رسانی اندام قابل بازسازی نباشد، بافت ها دچار تخریب برگشت ناپذیر شده باشند یا حفظ اندام سلامت و جان فرد را به خطر بیندازد.

در این مقاله بررسی می کنیم که سوانح طبیعی چگونه می توانند باعث آسیب شدید پا و در موارد خاص آمپوتاسیون شوند، چه زمانی حفظ اندام امکان پذیر است، جراحی چگونه انجام می شود و زندگی و توانبخشی پس از قطع عضو چه مراحلی دارد.

قطع پا به دلیل سوانح طبیعی چگونه اتفاق می افتد؟

وقتی از قطع پا در اثر سوانح طبیعی صحبت می کنیم، معمولاً منظور آسیب شدید و غیرقابل برگشت اندام در جریان حادثه است؛ نه اینکه خود پدیده طبیعی مستقیماً باعث قطع عضو شود. برای مثال، در زلزله ممکن است فرد زیر آوار ساختمان گرفتار شود. فشار مداوم بتن، فلز یا سایر اجسام سنگین روی پا می تواند عضلات، عروق، اعصاب و استخوان ها را آسیب بزند. در چنین شرایطی ممکن است مواردی مانند:

• شکستگی های شدید و باز
• له شدگی گسترده عضلات و بافت نرم
• پارگی یا آسیب شدید عروق
• آسیب اعصاب اصلی
• آسیب گسترده پوست
• نکروز بافتی
• عفونت زخم
• سندرم کمپارتمان
• سندرم له شدگی یا Crush Syndrome

رخ دهد. در صورت شدت بالای آسیب، ممکن است حفظ اندام امکان پذیر نباشد و آمپوتاسیون به عنوان یکی از گزینه های درمان قطع عضو مطرح شود. بررسی های انجام شده درباره آسیب های زلزله نشان می دهد اندام تحتانی یکی از شایع ترین نواحی آسیب دیده است و قطع عضو در بخشی از بیماران گزارش شده است.

کدام سوانح طبیعی بیشتر باعث قطع عضو می شوند؟

همه سوانح طبیعی الگوی آسیب یکسانی ایجاد نمی کنند. برخی سوانح با توجه به ماهیت و شدت آسیبی که وارد میکنند سهم بیشتری در قطع عضو دارند. در ادامه برخی از سوانح طبیعی که بیشتر موچب قطع پا میشوند را بررسی میکنیم.

زلزله

زلزله مهم ترین حادثه طبیعی از نظر آسیب های له شدگی و صدمات شدید اندام است. فرو ریختن ساختمان ها می تواند افراد را برای مدت طولانی زیر آوار گرفتار کند و فشار مداوم روی اندام باعث آسیب جدی به عضلات، عروق و اعصاب شود. به همین دلیل، بیشتر مطالعات مربوط به آمپوتاسیون پس از سوانح طبیعی بر آسیب های ناشی از زلزله تمرکز دارند.

رانش زمین و ریزش آوار

رانش زمین یا ریزش سازه ها نیز می تواند باعث گیر افتادن و له شدگی اندام شود. شدت آسیب به حجم و وزن آوار، مدت زمان گرفتار شدن فرد و میزان آسیب اولیه بستگی دارد.

سیل و طوفان

سیل و طوفان می توانند باعث آسیب های مختلفی مانند ضربه، شکستگی، زخم، غرق شدگی و عفونت شوند؛ اما در مقایسه با زلزله، داده های موجود نشان می دهد که بار آسیب های شدید جراحی و قطع عضو معمولاً کمتر است. بنابراین، نباید همه سوانح طبیعی را از نظر خطر آمپوتاسیون یکسان در نظر گرفت.

آسیب له شدگی چیست و چه ارتباطی با قطع پا دارد؟

یکی از مهم ترین آسیب هایی که پس از زلزله یا گرفتار شدن زیر آوار رخ می دهد، آسیب له شدگی است. در این وضعیت، فشار شدید و مداوم روی عضلات و سایر بافت ها می تواند باعث تخریب سلول های عضلانی شود. اگر فشار برای مدت طولانی ادامه داشته باشد، آسیب ممکن است به عروق و اعصاب نیز گسترش پیدا کند.

پس از آزاد شدن اندام نیز مشکلات دیگری ممکن است ایجاد شوند؛ به همین دلیل، آسیب له شدگی تنها یک آسیب موضعی به پا نیست و در موارد شدید می تواند کل بدن را تحت تأثیر قرار دهد. یکی از عوارض مهم آن سندرم له شدگی یا Crush Syndrome است که در اثر تخریب گسترده عضلات ایجاد می شود و می تواند با اختلالات متابولیک، آسیب حاد کلیه و سایر عوارض جدی همراه باشد. بنابراین، برای فردی که زیر آوار گرفتار شده، اولویت فقط بررسی وضعیت پا نیست؛ بلکه وضعیت عمومی بدن و احتمال آسیب سیستمیک نیز باید به سرعت ارزیابی شود.

آیا هر آسیب شدید پا در زلزله به قطع عضو منجر می شود؟

خیر. حتی اگر پا دچار شکستگی، له شدگی یا آسیب شدید شده باشد، پزشکان ابتدا بررسی می کنند که آیا امکان حفظ اندام وجود دارد یا خیر. در تصمیم گیری عواملی مانند موارد زیر اهمیت دارند:

• میزان آسیب استخوان
• وضعیت پوست و بافت نرم
• خون رسانی اندام
• آسیب عروق اصلی
• آسیب اعصاب
• میزان تخریب عضلات
• وجود یا عدم وجود عفونت
• مدت زمان تحت فشار بودن اندام
• وضعیت عمومی بیمار
• احتمال ایجاد یک اندام قابل استفاده پس از بازسازی

بنابراین، شدت ظاهری آسیب به تنهایی تعیین کننده قطع عضو نیست.

چه زمانی ممکن است قطع پا به دلیل سوانح طبیعی ضروری شود؟

آمپوتاسیون معمولاً آخرین گزینه برای اندامی است که امکان حفظ ایمن و عملکردی آن وجود ندارد. برخی شرایطی که ممکن است پزشکان را به سمت قطع عضو سوق دهند عبارت اند از:

آسیب غیرقابل برگشت عروق

اگر خون رسانی اصلی پا به شدت آسیب دیده باشد و امکان بازسازی مناسب عروق وجود نداشته باشد، بافت های اندام ممکن است به دلیل کمبود اکسیژن دچار آسیب برگشت ناپذیر شوند.

تخریب گسترده بافت نرم

گاهی عضلات، پوست و سایر بافت های نرم در اثر له شدگی به شدت آسیب می بینند و امکان بازسازی مناسب وجود ندارد.

نکروز و مرگ بافت

بافت مرده قابلیت برگشت ندارد و می تواند به محیط مناسبی برای رشد میکروب ها تبدیل شود. در چنین شرایطی برداشت بافت آسیب دیده ضروری است و اگر آسیب گسترده باشد، ممکن است آمپوتاسیون مطرح شود.

عفونت شدید و کنترل ناپذیر

زخم های عمیق و آلوده پس از حوادث طبیعی می توانند عفونت کنند. اگر عفونت به بافت های عمقی گسترش پیدا کند و با روش های موجود قابل کنترل نباشد، جراحی گسترده تر ممکن است ضروری شود. برای آشنایی بیشتر صفحه قطع عضو به دلیل عفونت را مشاهده نمایید.

تهدید سلامت یا جان بیمار

در برخی شرایط نادر، حفظ یک اندام به شدت آسیب دیده می تواند سلامت عمومی فرد را تهدید کند. در چنین وضعیتی، هدف اصلی تیم درمان کنترل خطر و حفظ جان بیمار است.

آیا قطع عضو ممکن است در محل حادثه انجام شود؟

در شرایط بسیار خاص، بله؛ اما این موضوع با جراحی معمول آمپوتاسیون تفاوت دارد. اگر فردی زیر آوار گرفتار شده باشد و اندام او به شکلی درهم فشرده باشد که آزاد کردن آن بدون انجام اقدام جراحی فوری امکان پذیر نباشد، در شرایط استثنایی ممکن است آمپوتاسیون برای نجات جان فرد و خارج کردن او از وضعیت گرفتارشدگی مطرح شود. به عبارت دیگر، احتمال بروز سندرم له شدگی به تنهایی دلیل قطع پا نیست.

قطع پا بعد از سانحه طبیعی چگونه انجام می شود؟

اگر پس از ارزیابی های پزشکی مشخص شود که حفظ اندام امکان پذیر نیست، جراحی آمپوتاسیون برنامه ریزی می شود. در شرایطی که وضعیت بیمار اجازه دهد، تیم جراحی تلاش می کند سطح قطع عضو را به شکلی انتخاب کند که علاوه بر برداشتن کامل بافت غیرقابل حیات، طول و عملکرد مناسب اندام باقی مانده نیز حفظ شود. در این تصمیم موارد زیر اهمیت دارند:

• میزان آسیب
• محل بافت سالم
• خون رسانی
• وضعیت عضلات
• کیفیت پوست و بافت نرم
• شرایط عمومی بیمار
• امکان ترمیم زخم
• امکان استفاده از پروتز در آینده

هدف صرفاً برداشتن قسمت آسیب دیده نیست؛ بلکه باید شرایط مناسبی برای توانبخشی و استفاده احتمالی از پروتز نیز فراهم شود.

آمار قطع عضو در سوانح طبیعی

ارائه یک عدد جهانی ثابت برای تعداد افرادی که هر سال به دلیل سوانح طبیعی دچار قطع پا می شوند، دقیق نیست؛ زیرا نوع حادثه، شدت آن، جمعیت درگیر و سیستم ثبت آسیب ها در کشورها بسیار متفاوت است. با این حال، مطالعات مربوط به زلزله تصویر بهتری از میزان این آسیب ارائه می دهند.

در یک مرور مطالعات مربوط به آسیب های اسکلتی عضلانی پس از زلزله، اندام تحتانی در میانه مطالعات در حدود ۴۸.۵ درصد موارد آسیب دیده گزارش شد و میزان قطع عضو در مطالعات مختلف بسیار متغیر بود؛ میانگین گزارش شده برای آمپوتاسیون حدود ۳.۷ درصد بود، با دامنه ای حدود ۰.۴ تا ۱۱.۵ درصد. نویسندگان تأکید کرده اند که کیفیت مطالعات مربوط به برخی تصمیمات درمانی، از جمله اندیکاسیون آمپوتاسیون، محدود بوده است.

در زلزله ترکیه در سال ۲۰۲۳ نیز سازمان جهانی بهداشت اعلام کرد که حدود ۱۰۹۰ نفر دچار قطع عضو جدید شده بودند و حدود ۲۲۰۰ نفر نیز پروتزهای قبلی خود را از دست داده بودند؛ این آمار مربوط به همان حادثه و شرایط خاص آن است و نباید به عنوان میانگین جهانی در نظر گرفته شود. بنابراین، آمار سوانح طبیعی باید همیشه همراه با نوع حادثه، محل وقوع و جامعه مورد مطالعه تفسیر شود.

بعد از قطع پا چه اتفاقی برای اندام باقی مانده می افتد؟

پس از آمپوتاسیون، اندام باقی مانده یا استامپ وارد مرحله ای از ترمیم و آماده سازی می شود. در این دوره، تیم درمان وضعیت زخم، تورم، پوست و قدرت عضلات را بررسی می کند. کنترل درد نیز اهمیت دارد. با بهبود تدریجی شرایط، تمرین های حرکتی و توانبخشی آغاز می شوند و در صورت مناسب بودن شرایط، فرد برای استفاده از پروتز آماده خواهد شد. این فرآیند برای همه افراد یکسان نیست و زمان آماده شدن برای پروتز را نمی توان با یک عدد ثابت برای همه بیماران تعیین کرد.

عوارض احتمالی قطع پا پس از سوانح طبیعی

آمپوتاسیون پس از یک حادثه طبیعی تنها با از دست دادن بخشی از اندام همراه نیست و فرد ممکن است با مجموعه ای از مشکلات جسمی و روانی روبه رو شود. برخی عوارض احتمالی عبارت اند از:

• درد محل جراحی
• تورم اندام باقی مانده
• مشکلات ترمیم زخم
• عفونت
• درد استامپ
• احساس فانتوم
• درد فانتوم
• ضعف عضلات
• اختلال تعادل
• تغییر الگوی راه رفتن
• مشکلات مربوط به استفاده از پروتز

علاوه بر این، فرد ممکن است به دلیل تجربه ناگهانی حادثه، از دست دادن عضو و تغییر شرایط زندگی، به حمایت روانی و اجتماعی نیز نیاز داشته باشد. در برنامه های مراقبتی پس از سوانح، توانبخشی و حمایت روانی نباید به مراحل پایانی درمان موکول شوند.

درد فانتوم بعد از قطع پا در اثر حادثه

یکی از تجربیات نسبتاً شناخته شده پس از قطع عضو، احساس فانتوم است. فرد ممکن است احساس کند پای قطع شده هنوز وجود دارد. در بعضی افراد این تجربه با درد همراه می شود که به آن درد فانتوم گفته می شود. این درد واقعی است و می تواند به شکل سوزش، تیرکشیدن، فشار یا احساسات غیرمعمول در محل اندام از دست رفته تجربه شود. روش کنترل آن با توجه به شرایط فرد متفاوت است و ممکن است از ترکیبی از درمان های دارویی، توانبخشی و روش های تخصصی مدیریت درد استفاده شود.

پروتز پا بعد از قطع عضو در سوانح طبیعی

پس از تثبیت وضعیت جسمی و بهبود زخم، می توان شرایط فرد را برای استفاده از پروتز بررسی کرد. انتخاب پروتز به عواملی مانند:

• سطح قطع عضو
• طول استامپ
• قدرت عضلات
• وضعیت پوست و بافت نرم
• توانایی حرکتی
• سن و وضعیت عمومی
• میزان فعالیت
• شغل و سبک زندگی
• اهداف فرد

بستگی دارد. بنابراین نمی توان یک مدل مشخص را به عنوان بهترین پای مصنوعی برای همه افراد آسیب دیده در سوانح طبیعی معرفی کرد. در برخی افراد روش معمول سوکتی می توانند نیازهای حرکتی را برطرف کنند و در برخی افراد که مشکلات خاصی با سوکت دارند، روش های پیشرفته تری مانند کاشت پای مصنوعی نیز ممکن است پس از ارزیابی تخصصی مورد بررسی قرار گیرند.

توانبخشی بعد از قطع پا به دلیل سوانح طبیعی

توانبخشی یکی از مهم ترین بخش های درمان است و بهتر است از مراحل اولیه پس از آسیب در برنامه درمانی قرار گیرد. WHO نیز در راهنمای سال ۲۰۲۶ خود درباره زلزله تأکید کرده است که توانبخشی باید از مراحل اولیه پاسخ به حادثه آغاز شود؛ زیرا می تواند به پیشگیری از عوارض، کاهش ناتوانی های ثانویه و بهبود پیامدهای بلندمدت کمک کند. توانبخشی ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• تقویت عضلات: عضلات باقی مانده اندام و سایر عضلات بدن باید برای تحمل شرایط جدید تقویت شوند.
• تمرین تعادل: از دست دادن بخشی از اندام می تواند تعادل بدن را تغییر دهد. تمرین های تعادلی برای آماده سازی فرد جهت ایستادن و راه رفتن اهمیت دارند.
• آموزش جابه جایی: فرد باید روش های ایمن جابه جایی از تخت به صندلی، ویلچر و سایر سطوح را یاد بگیرد.
• آموزش راه رفتن: پس از آماده شدن شرایط، تمرین راه رفتن می تواند به تدریج آغاز شود.
• آماده سازی برای پروتز: اندازه، شکل، قدرت و وضعیت پوست اندام باقی مانده باید برای استفاده از پروتز مناسب باشد.

آیا بعد از قطع پا در زلزله می توان دوباره راه رفت؟

در بسیاری از افراد، امکان بازگشت به راه رفتن وجود دارد؛ اما میزان استقلال حرکتی به شرایط هر فرد بستگی دارد. سطح قطع عضو، قدرت عضلات، وضعیت اندام باقی مانده، سایر آسیب های ناشی از حادثه، تعادل، سلامت عمومی و کیفیت توانبخشی همگی در نتیجه نهایی مؤثر هستند. به همین دلیل بهتر است به جای تعیین یک زمان مشخص برای راه رفتن، روند بهبودی و توانبخشی هر فرد به صورت جداگانه ارزیابی شود.

حمایت روانی و بازگشت به زندگی پس از حادثه

از دست دادن پا در یک سانحه طبیعی معمولاً اتفاقی ناگهانی است و ممکن است فرد علاوه بر آسیب جسمی، با شوک روانی ناشی از حادثه نیز مواجه شود. تغییر ظاهر بدن، نگرانی درباره آینده، مشکلات حرکتی، از دست دادن شغل یا تغییر نقش فرد در خانواده می تواند روند سازگاری را دشوار کند. به همین دلیل، مراقبت از فرد دارای قطع عضو نباید تنها به جراحی و پروتز محدود شود. توانبخشی جسمی، حمایت روانی، حمایت خانواده و بازگشت تدریجی به فعالیت های اجتماعی همگی بخشی از مسیر بازگشت به زندگی هستند.

جمع بندی؛ آیا هر سانحه طبیعی می تواند باعث قطع پا شود؟

قطع پا به دلیل سوانح طبیعی بیشتر در شرایطی مطرح می شود که فرد دچار آسیب شدید، له شدگی، آسیب عروقی، تخریب گسترده بافت یا عفونت شدید شده باشد و امکان حفظ یک اندام ایمن و قابل استفاده وجود نداشته باشد. زلزله ها به دلیل ریزش ساختمان ها و گرفتار شدن افراد زیر آوار، مهم ترین نمونه در این زمینه هستند و می توانند آسیب های گسترده اندام و Crush Syndrome ایجاد کنند. با این حال، هر آسیب ناشی از زلزله به قطع عضو منجر نمی شود و پزشکان تا حد امکان برای حفظ اندام تلاش می کنند.

اگر آمپوتاسیون ضروری شود، درمان با جراحی پایان نمی یابد. کنترل درد، مراقبت از استامپ، توانبخشی، تمرین راه رفتن و انتخاب پروتز مناسب، مراحل مهمی از مسیر بازگشت فرد به فعالیت های روزمره هستند. امروزه با پیشرفت روش های توانبخشی و فناوری های پروتزی، بسیاری از افراد دارای قطع عضو می توانند با برنامه درمانی مناسب دوباره به فعالیت های شخصی، اجتماعی و شغلی خود بازگردند.

سوالات متداول در رابطه با قطع عضو در سوانح طبیعی

آیا هر زلزله ای می تواند باعث قطع پا شود؟

خیر. بیشتر آسیب های ناشی از زلزله به قطع عضو منجر نمی شوند. آمپوتاسیون تنها در شرایطی مطرح می شود که آسیب اندام بسیار شدید باشد و حفظ آن امکان پذیر یا از نظر پزشکی ایمن نباشد.

مهم ترین علت قطع پا در سوانح طبیعی چیست؟

در زلزله ها، آسیب های له شدگی ناشی از گرفتار شدن زیر آوار از مهم ترین مکانیسم های آسیب شدید اندام هستند. این آسیب ها می توانند عروق، عضلات، اعصاب و استخوان را درگیر کنند.

آیا Crush Syndrome همیشه باعث قطع پا می شود؟

خیر. Crush Syndrome یک عارضه سیستمیک ناشی از آسیب شدید عضلات است و درمان آن بر پایدار کردن وضعیت عمومی بدن و پیشگیری و درمان عوارضی مانند آسیب کلیه متمرکز است. وجود Crush Syndrome به تنهایی به معنی نیاز به آمپوتاسیون نیست.

آیا بعد از قطع پا به دلیل زلزله امکان استفاده از پروتز وجود دارد؟

در بسیاری از افراد، پس از بهبود زخم و آماده شدن اندام باقی مانده، امکان استفاده از پروتز وجود دارد. نوع پروتز بر اساس سطح قطع عضو و شرایط فرد انتخاب می شود.

آیا فردی که در اثر سانحه طبیعی پای خود را از دست داده می تواند دوباره راه برود؟

در بسیاری از موارد بله، اما میزان بازگشت توانایی راه رفتن به سطح قطع عضو، وضعیت جسمی، سایر آسیب های ناشی از حادثه و روند توانبخشی بستگی دارد.

آیا پروتز اندو-اکسو بعد از قطع پا در اثر سانحه طبیعی قابل استفاده است؟

در برخی افراد، ممکن است ایمپلنت پا قابل بررسی باشد؛ اما این روش جراحی است و مناسب بودن آن باید بر اساس وضعیت استخوان، بافت نرم، سلامت عمومی و سایر عوامل پزشکی ارزیابی شود.