قطع پا به دلیل تصادف؛ از علل و جراحی تا توانبخشی و پروتز

قطع پا به دلیل تصادف یکی از شدیدترین پیامدهای آسیب های تروماتیک است که می تواند علاوه بر تغییر عملکرد اندام، بر استقلال فرد، فعالیت های روزمره، وضعیت روانی و کیفیت زندگی او نیز تأثیر بگذارد. البته هر تصادف شدید به قطع عضو منجر نمی شود. در بسیاری از موارد، تیم درمان قطع عضو تلاش می کند با جراحی ترمیمی، بازسازی عروق و سایر روش های درمانی، اندام را حفظ کند؛ اما زمانی که تخریب بافت، آسیب عروقی یا عفونت به حدی باشد که حفظ اندام امکان پذیر نباشد یا سلامت بیمار را تهدید کند، آمپوتاسیون ممکن است ضروری شود.

تصادفات رانندگی یکی از مهم ترین منابع آسیب های شدید اندام تحتانی در جهان هستند. سازمان جهانی بهداشت برآورد کرده است که در سال ۲۰۲۱ حدود ۱.۱۹ میلیون نفر در جهان بر اثر حوادث جاده ای جان خود را از دست داده اند و صدمات ناشی از تصادفات همچنان یکی از مهم ترین عوامل مرگ و ناتوانی، به ویژه در سنین جوانی، محسوب می شوند. در ایران نیز تصادفات جاده ای بار قابل توجهی از آسیب و مرگ ومیر را ایجاد می کنند. در گزارش WHO، تعداد مرگ های گزارش شده ناشی از حوادث ترافیکی ایران در سال ۲۰۲۱، ۱۶٬۷۷۸ مورد و برآورد WHO ۱۸٬۱۵۶ مورد بوده است.

در این مقاله بررسی می کنیم قطع عضو بر اثر تصادف چگونه اتفاق می افتد، چه زمانی پزشکان ناچار به قطع پا می شوند، چه عوارضی ممکن است ایجاد شود، توانبخشی چگونه انجام می شود و پس از قطع عضو چه گزینه هایی برای جایگزینی عملکرد اندام وجود دارد.

قطع پا به دلیل تصادف چگونه اتفاق می افتد؟

در یک تصادف شدید ممکن است استخوان ها، عضلات، پوست، اعصاب و عروق خونی پا هم زمان آسیب ببینند. شدت آسیب به عواملی مانند سرعت خودرو، نوع برخورد، محل وارد شدن ضربه، گیر افتادن اندام و سایر صدمات همراه بستگی دارد. در بعضی موارد، اندام دچار شکستگی شدید می شود اما امکان بازسازی آن وجود دارد. در برخی موارد نیز آسیب عروقی باعث می شود خون کافی به قسمت آسیب دیده نرسد.

اگر جریان خون برای مدت طولانی مختل شود، بافت ها اکسیژن و مواد مورد نیاز خود را دریافت نمی کنند و ممکن است دچار آسیب برگشت ناپذیر شوند. بنابراین قطع پا صرفاً به دلیل شکستگی استخوان انجام نمی شود؛ بلکه مجموعه ای از عوامل مانند تخریب گسترده بافت، آسیب عروقی، عفونت و امکان یا عدم امکان بازسازی اندام در تصمیم گیری نقش دارند.

مهم ترین دلایل قطع عضو بر اثر تصادف

آسیب های ناشی از تصادف می توانند از چند مسیر به آمپوتاسیون منجر شوند.

تخریب شدید و غیرقابل برگشت بافت

در برخی تصادفات، بافت های اندام تحتانی به شدت له یا تخریب می شوند. ممکن است پوست، عضله، استخوان و سایر ساختارهای حیاتی به اندازه ای آسیب دیده باشند که بازسازی عملکردی اندام امکان پذیر نباشد. در چنین شرایطی، پزشکان ابتدا امکان حفظ اندام را بررسی می کنند. اگر حفظ اندام با احتمال بسیار پایین برای عملکرد مناسب همراه باشد یا سلامت بیمار را تهدید کند، آمپوتاسیون ممکن است مطرح شود.

آسیب شدید عروق و قطع خون رسانی

یکی از مهم ترین عوارض آسیب شدید پا، صدمه به شریان های اصلی است. در یک مطالعه ایرانی درباره آسیب های عروقی اندام تحتانی، ۵۷ درصد موارد آسیب عروقی ناشی از تصادفات جاده ای بود و تصادفات رانندگی شایع ترین علت آسیب عروقی اندام تحتانی در آن مطالعه محسوب شد. اگر خون رسانی به موقع برقرار نشود، احتمال آسیب برگشت ناپذیر بافت افزایش پیدا می کند. البته در بسیاری از موارد، جراحی عروقی و بازگرداندن جریان خون می تواند به حفظ اندام کمک کند.

شکستگی های شدید و آسیب های پیچیده

برخی تصادفات باعث شکستگی های متعدد و پیچیده می شوند. اگر شکستگی همراه با تخریب گسترده بافت نرم، آسیب عروق یا اعصاب باشد، درمان بسیار دشوارتر می شود. بنابراین وجود شکستگی به تنهایی به معنی نیاز به قطع عضو نیست. تصمیم نهایی بر اساس مجموع آسیب ها و امکان بازسازی و عملکرد اندام گرفته می شود.

عفونت پس از آسیب شدید

زخم های باز و آسیب های گسترده پس از تصادف می توانند خطر عفونت را افزایش دهند. در صورت ایجاد عفونت شدید، پزشکان ممکن است از دبریدمان، آنتی بیوتیک و سایر روش های درمانی استفاده کنند. تنها در مواردی که عفونت قابل کنترل نباشد یا تخریب بافت به حد خطرناکی برسد، قطع عضو ممکن است ضرورت پیدا کند. جهت آشنایی بیشتر با قطع عضو پا به دلیلی عفونت، دلایل و روش های درمان آن می توانید به صفحه قطع عضو پا به دلیل عفونت | دلایل و زندگی پس از آن مراجعه نمایید.

آسیب های همراه و تهدید سلامت عمومی بیمار

گاهی حفظ یک اندام به شدت آسیب دیده می تواند به چندین عمل جراحی، عفونت های شدید یا عوارض جدی منجر شود. بنابراین تیم درمان باید بین تلاش برای حفظ اندام و حفظ جان و سلامت کلی بیمار تعادل ایجاد کند.

آمار قطع عضو ناشی از تصادف در ایران

برای پاسخ دقیق به این سؤال که «سالانه چند نفر در ایران به دلیل تصادف دچار قطع پا می شوند؟» در حال حاضر یک آمار ملی و به روز که صرفاً آمپوتاسیون اندام تحتانی ناشی از تصادفات را ثبت کند، در منابع معتبر در دسترس نیست. با این حال، مطالعات ایرانی اهمیت تروما را در بروز قطع عضو نشان داده اند.

در یک مطالعه روی موارد قطع اندام تحتانی در بیمارستان شهدای تبریز طی سال های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰، از میان ۱۶۰ مورد آمپوتاسیون اندام تحتانی، ۶۷ مورد (۴۶٪) ناشی از تروما بودند. بیماری های عروقی با ۴۲٪ و عفونت با ۱۲٪ در رتبه های بعدی قرار داشتند. این مطالعه همچنین گزارش کرد که تصادفات خودرو از مهم ترین منابع تروما در این گروه بودند.

البته این آمار مربوط به یک مرکز درمانی در شمال غرب ایران است و نباید آن را به کل جمعیت ایران تعمیم داد. مطالعه دیگری بر اساس پروژه ملی تروما در ایران نیز نشان داد که از میان ۱۷٬۷۵۳ بیمار مبتلا به آسیب های تروماتیک، ۱۶۴ نفر دچار آسیبی شده بودند که به قطع عضو منجر شده بود؛ بیشتر این بیماران مرد بودند و گروه سنی ۲۱ تا ۳۰ سال بیشترین سهم را داشت. با این حال، این مطالعه تمام قطع عضوهای تروماتیک را بررسی کرده و محدود به تصادفات رانندگی یا فقط اندام تحتانی نبوده است.

وضعیت تصادفات در ایران

برای درک بهتر ابعاد مسئله، آمار خود تصادفات نیز اهمیت دارد. یک مطالعه منتشرشده در Eastern Mediterranean Health Journal با استفاده از داده های سازمان پزشکی قانونی ایران، در فاصله سال های ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۰ بیش از ۵.۷ میلیون مورد آسیب ناشی از حوادث ترافیکی و ۴۷۲٬۱۹۳ مرگ را ثبت کرده است. همچنین بر اساس گزارش WHO، ایران در سال ۲۰۲۱ حدود ۱۶٬۷۷۸ مرگ گزارش شده ناشی از حوادث جاده ای داشت و برآورد WHO برای همان سال ۱۸٬۱۵۶ مورد بود.

نتیجه: آمار تصادفات و آسیب های ناشی از آن در ایران قابل توجه است، اما نباید تعداد کشته شدگان تصادفات را با تعداد افرادی که دچار قطع عضو می شوند یکی دانست.

آیا هر آسیب شدید پا در تصادف به قطع عضو منجر می شود؟

به صورت کوتاه باید گفت خیر! یکی از نکات مهمی که باید درباره قطع پا به دلیل تصادف بدانیم این است که شدت آسیب به تنهایی تعیین کننده نیست. پزشکان معمولاً عواملی مانند موارد زیر را بررسی می کنند:

• میزان تخریب پوست و بافت نرم
• وضعیت استخوان ها و مفاصل
• آسیب عروق و میزان خون رسانی
• آسیب اعصاب
• وجود یا احتمال عفونت
• امکان بازسازی اندام
• وضعیت عمومی بیمار
• احتمال عملکرد مناسب اندام پس از بازسازی
• خطرات و عوارض احتمالی ادامه درمان

بنابراین ممکن است دو نفر با آسیب های ظاهراً مشابه، به دو نتیجه متفاوت برسند؛ یک نفر با جراحی های بازسازی کننده اندام خود را حفظ کند و فرد دیگر به آمپوتاسیون نیاز پیدا کند.

قطع عضو اولیه و ثانویه پس از تصادف چیست؟

از نظر زمان انجام جراحی، آمپوتاسیون پس از تصادف را می توان به طور کلی در دو وضعیت در نظر گرفت.

قطع عضو اولیه پا

در برخی صدمات، آسیب اندام از همان ابتدا آن قدر شدید است که حفظ عضو امکان پذیر نیست یا انجام آن برای بیمار خطر قابل قبولی ندارد. در این شرایط، ممکن است آمپوتاسیون در همان مرحله اولیه درمان انجام شود.

قطع عضو ثانویه پا

گاهی پزشکان ابتدا تلاش می کنند اندام را حفظ کنند، اما در ادامه به دلیل عوارضی مانند:

• عفونت شدید
• نکروز بافت
• شکست درمان های بازسازی
• آسیب غیرقابل برگشت عروقی
• تخریب پیش رونده بافت

امکان حفظ اندام از بین می رود و در نهایت آمپوتاسیون انجام می شود.

سطح قطع پا پس از تصادف چگونه تعیین می شود؟

قطع عضو می تواند در سطوح مختلف اندام تحتانی انجام شود؛ از قطع بخشی از انگشت یا پا تا قطع در ناحیه مچ، ساق، زانو یا ران. سطح قطع عضو یک تصمیم بسیار مهم است، زیرا بر موارد زیر تأثیر می گذارد:

• توانایی حرکتی آینده
• قدرت عضلات باقی مانده
• نوع پروتز
• نحوه راه رفتن
• میزان انرژی مورد نیاز برای حرکت
• برنامه توانبخشی

به همین دلیل هدف جراح معمولاً فقط «قطع عضو» نیست؛ بلکه حفظ بیشترین میزان بافت سالم در سطحی است که بتواند شرایط مناسبی برای بهبود، توانبخشی و عملکرد آینده ایجاد کند.

مراقبت های اولیه بعد از قطع پا در اثر تصادف

دوره پس از جراحی اهمیت زیادی دارد و باید با برنامه تیم درمان پیش برود.

• مراقبت از زخم و استامپ: بررسی زخم، کنترل تورم و توجه به علائم عفونت از اقدامات مهم اولیه هستند.
• کنترل درد: درد پس از آمپوتاسیون می تواند شکل های مختلفی داشته باشد و باید بر اساس علت آن ارزیابی و درمان شود. یکی از مهم ترین دردها پس از قطع عضو درد اندام خیالی می باشد.
• پیشگیری از کوتاهی عضلات و محدودیت حرکتی: پس از قطع عضو، حفظ دامنه حرکتی مفاصل مجاور اهمیت زیادی دارد. فیزیوتراپیست می تواند تمرینات مناسب را برای پیشگیری از محدودیت حرکتی و ضعف عضلات آموزش دهد.
• تقویت عضلات و تمرین تعادل: پیش از استفاده از پروتز، بیمار باید تا حد امکان قدرت عضلات، تعادل و کنترل بدن خود را بهبود دهد.

عوارض قطع پا بر اثر تصادف

قطع عضو تنها به از دست دادن بخشی از اندام محدود نمی شود و ممکن است عوارض جسمی و روانی مختلفی ایجاد کند.

درد و احساس فانتوم پس از قطع عضو پا

یکی از عوارض شناخته شده پس از آمپوتاسیون، احساس وجود اندام قطع شده یا درد در ناحیه ای است که دیگر وجود ندارد. درد فانتوم می تواند به شکل سوزش، تیر کشیدن، فشار، برق گرفتگی یا دردهای متناوب احساس شود. مطالعات مختلف دامنه متفاوتی از شیوع را گزارش کرده اند و یک تحقیق جامع و نظام مند نشان داده است که شیوع درد فانتوم در مطالعات مختلف بسیار متغیر بوده است؛ بنابراین بهتر است به جای یک عدد ثابت، آن را عارضه ای شایع اما با شدت و الگوی متفاوت در افراد مختلف بدانیم.

مشکلات پوستی و استامپ

پس از شروع استفاده از پروتز، فشار، اصطکاک، تغییر حجم استامپ یا تنظیم نامناسب سوکت می تواند باعث قرمزی، تاول، زخم یا درد شود. به همین دلیل بررسی منظم پوست و تنظیم پروتز اهمیت زیادی دارد. جهت آشنایی بیشتر به صفحه مهم ترین نکات مراقبت از استامپ مراجعه نمایید.

ضعف عضلات و مشکلات تعادل

پس از قطع عضو، بدن باید الگوی جدیدی برای ایستادن و راه رفتن یاد بگیرد. ضعف عضلات و کاهش تعادل می تواند این فرایند را دشوار کند.

مشکلات روانی

قطع عضو ناگهانی پس از یک تصادف می تواند تجربه ای بسیار سنگین باشد. اضطراب، افسردگی، نگرانی درباره ظاهر بدن، ترس از آینده و کاهش اعتمادبه نفس ممکن است در برخی افراد ایجاد شود. حمایت خانواده، توانبخشی و در صورت نیاز مشاوره روان شناختی می تواند بخشی از برنامه جامع بازگشت به زندگی باشد.

توانبخشی بعد از قطع پا به دلیل تصادف

توانبخشی را نباید فقط به «یادگیری راه رفتن با پروتز» محدود کرد. این فرایند ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• مراقبت از زخم و استامپ
• کنترل تورم و درد
• حفظ دامنه حرکتی
• تقویت عضلات
• تمرین تعادل
• آموزش انتقال وزن
• آموزش ایستادن و راه رفتن
• آموزش استفاده صحیح از پروتز
• تمرین روی سطوح مختلف
• بازگشت تدریجی به فعالیت های روزمره
• در صورت نیاز، آموزش فعالیت های ورزشی یا شغلی

مدت این مسیر برای همه یکسان نیست. سطح قطع عضو، سن، وضعیت عضلات، آسیب های همراه تصادف، شرایط روانی، نوع پروتز و میزان مشارکت در توانبخشی همگی می توانند بر روند بازگشت عملکرد تأثیر بگذارند.

انتخاب پای مصنوعی پس از قطع پا در تصادف

پس از بهبود زخم و آماده شدن شرایط فرد، یکی از مراحل مهم، انتخاب سیستم پروتز است. در انتخاب پروتز باید عواملی مانند:

• سطح قطع عضو
• طول و وضعیت استامپ
• قدرت عضلات
• دامنه حرکتی
• وزن و شرایط بدنی
• سطح فعالیت
• شغل
• اهداف فرد
• شرایط پوست
• نیازهای روزمره

در نظر گرفته شود. بنابراین نمی توان یک مدل را برای تمام افرادی که بر اثر تصادف دچار قطع عضو شده اند، بهترین پروتز پا دانست.

پای مصنوعی سوکتی یا کاشت پای مصنوعی؛ کدام روش مناسب است؟

یکی از گزینه های متداول، روش سوکتی است که از طریق سوکت و سیستم تعلیق به اندام باقی مانده متصل می شود. این روش همچنان یکی از روش های اصلی استفاده از پروتز است و برای بسیاری از افراد می تواند عملکرد مناسبی فراهم کند. در مقابل، برای برخی افراد که به دنبال راحتی بیشتر و حس بازگشت عضو واقعی خود هستند و با مشکلات قابل توجه سوکت مواجه هستند، کاشت پای مصنوعی به روش  Endo-Exo می تواند مورد بررسی قرار گیرد.

در این روش، یک ایمپلنت در استخوان قرار می گیرد و اتصال پروتز به استخوان انجام می شود. مطالعات نشان داده اند که این روش در افراد منتخب می تواند مشکلاتی مانند برخی ناراحتی های ناشی از سوکت را کاهش دهد و کیفیت زندگی و استفاده از پروتز را بهبود دهد؛ با این حال، عفونت بافت نرم و سایر عوارض مرتبط با محل اتصال از خطرات شناخته شده آن هستند.

آیا بعد از قطع پا بر اثر تصادف می توان دوباره راه رفت؟

در بسیاری از افراد، بله. اما میزان و سرعت بازگشت به راه رفتن به شرایط فرد بستگی دارد. فردی که قطع عضو زیر زانو دارد، ممکن است از نظر کنترل حرکتی شرایط متفاوتی با فرد دارای قطع عضو بالای زانو داشته باشد. همچنین آسیب های همراه تصادف، مانند آسیب ستون فقرات، لگن، دست ها یا آسیب عصبی می توانند روی روند توانبخشی تأثیر بگذارند. بنابراین بهتر است به جای وعده «بازگشت به راه رفتن طبیعی»، از بازگشت تدریجی به حرکت و افزایش استقلال با برنامه توانبخشی مناسب صحبت کنیم.

آیا بعد از قطع پا می توان ورزش کرد؟

قطع عضو لزوماً به معنی پایان فعالیت ورزشی نیست. پس از تکمیل مراحل اولیه درمان و تأیید تیم توانبخشی، بسیاری از افراد می توانند فعالیت های ورزشی متناسب با شرایط خود را آغاز کنند. نوع فعالیت، شدت تمرین و حتی نوع پروتز باید بر اساس توانایی فرد و هدف ورزشی انتخاب شود. برای فعالیت های خاص مانند دویدن یا برخی ورزش های حرفه ای ممکن است به تجهیزات و تمرینات تخصصی نیاز باشد.

جهت آشنایی بیشتر با روش های ورزشی بعد از قطع عضو پا می توانید راهنمای جامع ورزش کردن با پای مصنوعی؛ بهترین تمرینات ورزشی با پروتز پا را مطالعه نمایید.

آیا بعد از قطع پا می توان رانندگی کرد؟

در بسیاری از افراد امکان بازگشت به رانندگی وجود دارد، اما این موضوع به عوامل مختلفی مانند:

• پای درگیر
• سطح قطع عضو
• کنترل اندام
• نوع پروتز
• نوع خودرو
• گیربکس
• نیاز به تجهیزات تطبیقی
• قدرت و سرعت واکنش فرد

بستگی دارد. در برخی موارد استفاده از تجهیزات تطبیقی خودرو، مانند پدال گاز سمت چپ یا کنترل های دستی، می تواند مطرح شود. بازگشت به رانندگی باید با رعایت قوانین محلی و در صورت نیاز با ارزیابی تخصصی رانندگی و توانبخشی انجام شود.

پیشنهاد مطالعه: رانندگی با پروتز پا؛ شرایط، محدودیت ها و نکات مهم قبل از رانندگی

چگونه می توان خطر قطع پا در تصادفات را کاهش داد؟

همه موارد قطع عضو ناشی از تصادف قابل پیشگیری نیستند، اما کاهش احتمال تصادف و کاهش شدت آسیب می تواند نقش مهمی داشته باشد. برخی اقدامات مهم عبارت اند از:

• رعایت سرعت مجاز
• استفاده صحیح از کمربند ایمنی
• استفاده از کلاه ایمنی برای موتورسواران
• خودداری از رانندگی در حالت خستگی یا خواب آلودگی
• پرهیز از رانندگی تحت تأثیر مواد یا الکل
• رعایت فاصله ایمن
• استفاده از تجهیزات ایمنی در محیط های کاری
• توجه به ایمنی کودکان و سرنشینان

سازمان جهانی بهداشت تأکید می کند که بخش بزرگی از مرگ ها و آسیب های جاده ای قابل پیشگیری هستند و اجرای اقدامات مؤثر ایمنی می تواند بار این حوادث را کاهش دهد.

قطع پا به دلیل تصادف پایان زندگی فعال نیست

قطع عضو پس از یک تصادف می تواند یکی از سخت ترین تجربه های زندگی فرد باشد، اما به معنی پایان استقلال یا فعالیت های روزمره نیست. مسیر بازگشت معمولاً از درمان و تثبیت شرایط جسمی آغاز می شود و سپس با مراقبت از استامپ، توانبخشی، تقویت عضلات، آموزش حرکتی و انتخاب پروتز مناسب ادامه پیدا می کند.

در برخی افراد، پروتز سوکتی می تواند عملکرد مناسبی فراهم کند و در افرادی دیگر که با مشکلات قابل توجه سوکت مواجه هستند و به دنبال حسی مشابه عضو واقعی هستند ، کاشت پای مصنوعی به روش/ Endo-Exo نیز ممکن است مورد بررسی قرار گیرد. هدف از انتخاب پروتز، صرفاً جایگزین کردن ظاهر اندام نیست؛ بلکه کمک به حرکت، استقلال و بازگشت فرد به فعالیت های موردنظر او است. انتخاب روش مناسب نیز باید بر اساس سطح قطع عضو، وضعیت استامپ، سلامت استخوان و بافت نرم، شرایط عمومی و اهداف فرد انجام شود.

اگر قطع پا در اثر تصادف برای شما یا یکی از نزدیکانتان اتفاق افتاده است، ارزیابی تخصصی شرایط استامپ و وضعیت حرکتی می تواند به مشخص شدن گزینه های مناسب برای پروتز و مسیر توانبخشی کمک کند.